Dogville

Dogville’i izlemek zor bir deneyim ama bunun nedeni şiddet ya da karanlık sahneler değil. Asıl zor olan, film ilerledikçe bakmak zorunda kaldığımız yerin perde değil, gündelik hayatta çoktan tanıdık olan davranışlarımız olması. Dogville, olması gerekeni tarif etmez; insanlık çöktüğünde gerçekte neye dönüştüğümüzü acımasızca ifşa eder.

Filmi izlerken bir noktadan sonra Dogville’le değil, bize ait olan reflekslerle uğraştığımı fark ettim. Başta olan biteni anlamaya çalışıyordum; fakat ilerledikçe bunun yeterli olmadığını hissettim. Film, doğru olanla normal olan arasındaki farkı açıkça göstermiyor. Aksine, bu farkın nasıl silindiğini, nasıl görünmez hâle geldiğini düşündürüyor. Dogville’de kimse bir anda kötüleşmiyor. Her şey yavaş, makul ve kişinin kendi özüne uygun gerekçeleriyle ilerliyor. Belki de asıl rahatsız edici olan, yanlışın tam da bu makullük duygusunun içine yerleşmesi.Bu makullük hâli, filmin merkezindeki Grace karakteri üzerinden daha da belirginleşiyor. Grace’in topluma kabul edilme çabası, özgürlüğün ne kadar kırılgan olduğunu düşündürüyor. Kabul edilmek, korunmak ya da yalnız kalmamak adına verilen küçük tavizler, zamanla insanın kendi sınırlarını silmesine yol açıyor. Burada özgürlük, açık bir baskıyla değil; uyum sağlama isteğiyle ortadan kalkıyor.

Kimse zincirlenmiyor — Grace’in filmin sonlarında gerçekten zincirlendiği anı saymazsak. Ama herkes yerini biliyor. Bu düzen içinde insan, farkına varmadan toplum normlarının içinde işleyen bir bedene, hatta bir tür gönüllü köleye dönüşüyor.

Grace’in iyi olma çabası, Dogville’deki şiddeti görünmez kılan şeyin ta kendisi. İyilik burada bir erdem değil, düzenin işlemesini sağlayan bir uyum biçimi. Karşı çıkmak yerine hak vermeyi seçtikçe sınırlar biraz daha geri çekiliyor. Dogville’de iyilik, şiddetin karşıtı değil; onun en sessiz taşıyıcısı.

Bu noktada film yalnızca insanların dönüşümünü değil, kavramların anlam kaymasını da görünür kılıyor. İyilik, merhamet ve özgürlük gibi kelimeler içleri boşaldıkça başka işlevler kazanıyor. İyilik katlanmaya, merhamet sınır ihlaline, özgürlük ise uyum sağlayabildiğin sürece var olabilen bir hâle dönüşüyor. Kavramlar yerinden oynadıkça şiddet daha rahat dolaşıma giriyor; çünkü artık kimse tam olarak neye karşı durduğunu bilmiyor.

Bu anlam kaymalarının yalnızca filmde olması değil, gündelik hayatımızın içinde de sessizce meydana geldiğini fark etmek, bir kez daha rahatsızlık duymama sebep oldu.

Toplumsal düzenin bu görünürde sakin işleyişi, Tom karakterinde düşünsel bir karşılık bulur. Tom ahlaktan söz eder, düşünür, rahatsızlık duyar; fakat tam da bir şey yapması gereken yerde geri çekilir. Onu izlerken hissedilen öfke —hatta zaman zaman ona bir tekme atma isteği— tutarsızlıktan çok tanıdıklıkla ilgilidir.Tom, kötülüğü doğrudan uygulayan biri değildir; ancak onu durdurmak için hiçbir bedel ödemeden ahlaki bir konfor alanında kalmayı seçer. Bu yüzden rahatsız edicidir. Çünkü onun durduğu yer, insanın kendine en kolay ve en güvenli gerekçeleri ürettiği yerle örtüşür. Bu anlamda Tom, eyleme geçmeyen, eleştiriyi düşünce düzeyinde tutan modern aydın figürünü çağrıştırır.

Filmin finali, bu düşünsel ve etik gerilimi bambaşka bir düzleme taşır. Grace’in babası ortaya çıktığında artık ne iyilikten ne de merhametten söz edilebilir. Film boyunca sürdürülen etik sorgulama kapanır ve yerini çıplak bir güç ilişkisi alır.

Bu sahnelerde “doğru olan buydu” demek mümkün değildir; ancak “başka bir seçenek kalmış mıydı?” sorusu ister istemez insanın zihninde yankılanır. Film de zaten olması gerekeni göstermekten çok, insanlık çöktüğünde geriye kalan ihtimallerin ne kadar karanlık olabileceğini açıkça ortaya koyar.

Dogville bittiğinde bende bir rahatlama hissi yaratmadı. Filmden bir cevapla da ayrılmadım. Bana göre Dogville, ne iyiliği yüceltti ne de şiddeti haklı çıkardı; seyirciye bir çıkış kapısı bırakmadı, ahlaki bir rahatlama sunmadı ve “doğru buydu” deme imkânı tanımadı.

Yalnızca şunu fark ettim: Bazı filmler izlendikten sonra kapanmaz; insanın içinde kalır ve orada çalışmayı sürdürür. Bu nedenle bu filmle ilgili yazarken net olmaktan çok dürüst olmayı daha anlamlı buluyorum. Çünkü bazen düşünmek yetmez; rahatsız olmak, sinirlenmek ve hatta bir “tekme atma isteği” duymak da anlamaya dâhildir.

O yüzden söylenecek son şeyim şu: Doğruya ulaşmak bir hedef olarak kalabilir; ama anlamını yitirmiş, başka bir şeye dönüşmüş bir doğru artık hiçbir işe yaramaz. Çünkü bazı anlarda maalesef mesele doğruya ulaşmak değil, nelerin yapılabilir hâle geldiğidir.

Zaten müdahale etmek için fırsat kollayan güç ise, çoğu zaman zorla gelmez. Biz sınırları gevşettikçe, sessiz kaldıkça, konforumuzu korudukça ve onu engellemeye değmeyecek kadar rahat hissettiğimizde; o alanını genişletir. Kavramlar sustuğunda, güç artık kendini gizleme ihtiyacı bile duymaz.

Humanist olduğumu düşünürdüm. Ta ki bu filmi izleyene kadar. Filmin sonunda -söylemek ne kadar acı verse de- bebeğin ölümüne bile üzülmediğimi fark ettiğimde filmin gerçekten çok etkileyici olduğunu anladım ve bu durum beni baya sarstı. Bu sonu o kadar istemiştim ki hissedeceğim tatmin kaçınılmazdı sanırım. Bu da yönetmenin işini iyi yaptığını gösteriyor. Genel olarak filmin güzel yanı sizi düşündürmesi ama sadece filmde geçen olaylar veya söylenen sözler üzerine değil, aynı zamanda kendi benliğiniz üzerine düşünüyorsunuz. Vicdanınızı sorguluyorsunuz. Filmi diğerlerinden ayıran özellik de bu bence. Onun dışında Nicole Kidman'ı çok beğendim. Mekanın tiyatro sahnesi gibi olmasını ise hiç beklemiyordum. Beni baya şaşırtmakla birlikte farklı ve ilginç bir deneyim oldu. İlk başta garip gelse de alışıyorsunuz ve somut şeylerin geri planda tutulması diyaloglara, karakterlere daha çok odaklanmanızı sağlıyor. Yine de herkese hitap edecek bir film değil bence. Özellikle filmlerde sadece eğlence aksiyon arayan biriyseniz seveceğinizi hiç düşünmüyorum. Çerezlik izlenecek bir film de asla değil. Temiz kafayla vakit ayırıp izlemeniz lazım. Sonuç olarak filmi beğendim mi? Evet. Bir daha izler miyim? Sanmam.